Đây là bài đầu trong series 4 bài về cách viết tốt hơn, dành cho người mới, không cần nền tảng gì trước. Bài này trả lời ba câu hỏi: cần những kỹ năng gì, nên đọc sách gì, và các trường báo chí, marketing, sáng tác dạy sinh viên những gì.
- Viết tốt nghĩa là gì
- Bảy kỹ năng cần luyện
- Đọc sách gì để viết tốt hơn
- Trường lớp dạy gì
- Điểm chung của mọi chương trình
- Việc cần làm sau bài này
Viết tốt nghĩa là gì
Một bài viết tốt là bài mà người đọc hiểu đúng ý người viết ngay trong lần đọc đầu tiên, và đọc xong thì làm được hoặc cảm được điều người viết muốn. Văn hay, từ đẹp, câu dài câu ngắn đều đứng sau tiêu chí này.
Định nghĩa đó kéo theo hai hệ quả. Thứ nhất, không có “viết tốt” chung chung, chỉ có viết tốt cho một người đọc cụ thể với một mục đích cụ thể. Một email xin nghỉ phép viết như truyện ngắn là email dở. Thứ hai, viết là kỹ năng đo được: đưa bài cho người khác đọc, hỏi họ hiểu gì, so với điều mình định nói. Lệch bao nhiêu thì bài còn dở bấy nhiêu.
Bảy kỹ năng cần luyện
Nghĩ rõ trước khi viết
Phần lớn bài viết rối là do người viết chưa biết mình muốn nói gì. Cách thử đơn giản: trước khi viết, hãy nói ý chính trong một câu, cho một người không biết gì về đề tài. Chưa nói được thì chưa nên viết, nên đi đọc thêm hoặc nghĩ thêm.
Hiểu người đọc
Trước mỗi bài, trả lời ba câu: ai đọc, họ đã biết gì, đọc xong họ cần làm gì. Viết cho sếp bận rộn thì kết luận lên đầu. Viết cho người mới thì phải giải thích thuật ngữ. Viết cho người đang phân vân mua hàng thì phải trả lời nỗi lo của họ trước khi kể ưu điểm.
Sắp xếp ý
Một bài dễ đọc khi người đọc luôn biết mình đang ở đâu. Có ba cách xếp ý dùng được cho hầu hết trường hợp:
| Cách xếp | Dùng khi | Ví dụ |
|---|---|---|
| Kết luận trước, lý do sau | Báo cáo, email công việc, tin tức | “Đề nghị hoãn ra mắt hai tuần vì ba lý do sau” |
| Theo thời gian | Hướng dẫn, tường thuật, kể chuyện | “Bước 1, bước 2, bước 3” |
| Vấn đề, nguyên nhân, cách giải | Bài phân tích, bài thuyết phục | “Doanh số giảm. Vì sao. Làm gì tiếp” |
Viết câu rõ
Vài quy tắc đủ dùng cả đời:
- Mỗi câu một ý. Câu có ba chữ “và” thì nên cắt làm hai.
- Chủ ngữ là người hoặc vật thật sự làm việc đó. “Nhóm đã hoãn buổi họp” rõ hơn “Việc hoãn buổi họp đã được tiến hành”.
- Dùng từ cụ thể. “Tăng 12% so với tháng trước” thay cho “tăng trưởng ấn tượng”.
- Bỏ từ thừa. “Tiến hành kiểm tra” là “kiểm tra”. “Có khả năng có thể” là “có thể”.
Quan sát và ghi chép
Người viết giỏi thường là người để ý giỏi. Chi tiết làm bài viết sống không bịa ra được lúc ngồi trước bàn phím, nó phải được nhặt từ trước: một câu nói nghe ở quán cà phê, màu của cái ghế nhựa, con số trong một báo cáo. Hãy có một cuốn sổ hoặc một file ghi chú và ghi mỗi ngày.
Đọc như người viết
Đọc để giải trí thì chỉ cần biết chuyện gì xảy ra. Đọc để học viết thì phải hỏi thêm: vì sao đoạn mở đầu này kéo mình đọc tiếp, tác giả giấu thông tin gì và hé ra lúc nào, câu này ngắn đột ngột để làm gì. Gặp đoạn hay, chép tay lại. Chép tay buộc mình đi chậm đủ để thấy cách câu văn được dựng.
Tự sửa bài
Bản nháp đầu của hầu như ai cũng dở, kể cả nhà văn chuyên nghiệp. Khác biệt nằm ở khâu sửa. Một quy trình sửa tối thiểu:
- Viết xong, để đó ít nhất vài giờ, tốt nhất qua đêm.
- Đọc to thành tiếng. Chỗ nào vấp, hụt hơi hoặc ngượng miệng là chỗ cần sửa.
- Cắt. Thử bỏ đoạn mở đầu, rất nhiều bài chỉ thật sự bắt đầu từ đoạn thứ hai.
- Soát chính tả, tên riêng, con số, ngày tháng.
- Nhờ một người đọc và hỏi họ: bài này nói gì, chỗ nào chán.
Đọc sách gì để viết tốt hơn
Không cần đọc hết. Chọn một cuốn ở nhóm nền tảng, đọc kỹ và làm theo, rồi mới sang nhóm sát với thể loại mình muốn viết. Nhiều cuốn dưới đây đã có bản dịch tiếng Việt, tên bản dịch đôi khi khác nhau giữa các lần in nên bạn hãy tìm theo tên gốc và tên tác giả.
Nền tảng viết rõ
| Sách | Tác giả | Học được gì |
|---|---|---|
| On Writing Well | William Zinsser | Viết phi hư cấu gọn và ấm, cuốn nên đọc đầu tiên |
| The Elements of Style | Strunk và White | Bộ quy tắc ngắn về câu và từ, đọc trong một buổi |
| The Sense of Style | Steven Pinker | Vì sao người giỏi chuyên môn hay viết khó hiểu và cách chữa |
| Writing Tools | Roy Peter Clark | 50 công cụ nhỏ, mỗi công cụ luyện được ngay |
| The Pyramid Principle | Barbara Minto | Xếp ý kiểu kết luận trước cho báo cáo và đề xuất |
Sách của người Việt về tiếng Việt
| Sách | Tác giả | Học được gì |
|---|---|---|
| Luyện văn | Nguyễn Hiến Lê | Cách dùng từ, đặt câu trong tiếng Việt, có ví dụ phân tích |
| Hương sắc trong vườn văn | Nguyễn Hiến Lê | Cảm cái hay của câu văn qua các trích đoạn |
| Sổ tay viết văn | Tô Hoài | Kinh nghiệm quan sát, ghi chép, dùng chữ của một nhà văn |
| Viết cho độc giả | Loïc Hervouet (bản dịch) | Kỹ thuật viết báo cho người đọc bận rộn |
Đọc thêm chính các tác giả viết tiếng Việt trong và sáng: Thạch Lam, Nam Cao, Tô Hoài, Vũ Bằng, Nguyễn Ngọc Tư. Sách dạy viết bằng tiếng Anh giúp về cấu trúc, còn nhịp câu tiếng Việt thì chỉ học được từ người viết tiếng Việt.
Kể chuyện và sáng tác
| Sách | Tác giả | Học được gì |
|---|---|---|
| On Writing | Stephen King | Nửa hồi ký, nửa bài học nghề, rất dễ đọc |
| Bird by Bird | Anne Lamott | Vượt qua nỗi sợ trang giấy trắng và bản nháp tồi |
| Steering the Craft | Ursula K. Le Guin | Bài tập về nhịp câu, điểm nhìn, giọng kể |
| Story | Robert McKee | Nguyên lý cấu trúc truyện, nặng nhưng đáng |
| Save the Cat | Blake Snyder | Khung 15 nhịp cho kịch bản phim, dễ áp dụng |
| Screenplay | Syd Field | Cấu trúc ba hồi kinh điển |
Viết để thuyết phục và bán hàng
| Sách | Tác giả | Học được gì |
|---|---|---|
| Made to Stick | Chip Heath và Dan Heath | Sáu đặc điểm khiến một ý tưởng được nhớ |
| Everybody Writes | Ann Handley | Viết nội dung marketing trên mạng |
| Ogilvy on Advertising | David Ogilvy | Tiêu đề, quảng cáo, tư duy lấy khách hàng làm gốc |
| The Elements of Journalism | Kovach và Rosenstiel | Các nguyên tắc nghề báo, hữu ích cho mọi người đưa tin |
Trường lớp dạy gì
Phần này mô tả theo nhóm ngành và nêu vài trường tiêu biểu. Chương trình cụ thể thay đổi theo từng năm, bạn nên xem khung chương trình trên trang chính thức của trường trước khi dùng làm căn cứ.
Việt Nam
Báo chí. Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông (Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG Hà Nội) và Khoa Báo chí và Truyền thông (Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG TP.HCM) là ba nơi đào tạo lớn. Sinh viên học theo thể loại: tin, phỏng vấn, tường thuật, phóng sự, bình luận, ký. Mỗi thể loại có môn riêng, kèm các môn ngôn ngữ báo chí, pháp luật và đạo đức báo chí, và kỹ năng tác nghiệp theo loại hình (báo in, phát thanh, truyền hình, báo mạng điện tử). Sinh viên đi thực tập ở tòa soạn và phải có bài đăng.
Marketing và truyền thông. Các ngành quan hệ công chúng, quảng cáo, truyền thông marketing ở Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Đại học Kinh tế Quốc dân, Đại học Kinh tế TP.HCM, Đại học Ngoại thương, RMIT Việt Nam dạy viết như một công cụ: nghiên cứu khách hàng, tìm insight, viết thông điệp, viết thông cáo báo chí, viết quảng cáo, lập kế hoạch nội dung. Bài viết được chấm theo hiệu quả với người nhận, ít khi chấm theo vẻ đẹp của câu chữ.
Sáng tác. Khoa Viết văn, Báo chí của Đại học Văn hóa Hà Nội kế thừa Trường Viết văn Nguyễn Du, dạy sáng tác văn học, lý luận phê bình, có các buổi đọc và góp ý tác phẩm của nhau. Đại học Sân khấu Điện ảnh Hà Nội và Đại học Sân khấu Điện ảnh TP.HCM đào tạo biên kịch điện ảnh, truyền hình: sinh viên học lịch sử điện ảnh, phân tích phim, nghiệp vụ biên kịch, và tốt nghiệp bằng kịch bản.
Mỹ
Viết là môn bắt buộc của mọi ngành. Hầu hết đại học Mỹ yêu cầu sinh viên năm nhất học một hoặc hai môn viết luận (first-year composition), ngành nào cũng vậy. Môn này dạy lập luận: nêu luận điểm, đưa bằng chứng, trích nguồn, viết lại nhiều lần theo góp ý. Trường thường có trung tâm hỗ trợ viết, nơi sinh viên mang bài tới để được hướng dẫn sửa.
Báo chí. Trường báo chí của Đại học Missouri nổi tiếng với “Missouri Method”: sinh viên học bằng cách làm việc trong các tòa soạn và đài thật của trường, bài bị biên tập viên sửa như phóng viên thật. Columbia Journalism School và Medill (Đại học Northwestern) cũng lấy việc đi lấy tin làm trục chính. Sinh viên luyện viết đoạn mở (lede), cấu trúc kim tự tháp ngược, kiểm chứng thông tin, viết theo AP Stylebook, kèm luật và đạo đức báo chí, báo chí dữ liệu.
Marketing và quảng cáo. Các chương trình như Integrated Marketing Communications ở Medill dạy viết gắn với nghiên cứu khách hàng và đo lường. Sinh viên quảng cáo xây portfolio: mỗi bài tập là một quảng cáo hoàn chỉnh cho một đề bài (brief) cụ thể.
Sáng tác và biên kịch. Iowa Writers’ Workshop là chương trình thạc sĩ sáng tác lâu đời và có ảnh hưởng nhất, đặt nền cho mô hình workshop: mỗi tuần cả lớp đọc bản thảo của một hai người rồi cùng mổ xẻ. Về biên kịch, USC School of Cinematic Arts, UCLA, NYU Tisch và AFI yêu cầu sinh viên viết liên tục: phim ngắn, rồi kịch bản phim dài, rồi tập mở đầu phim truyền hình, song song với đọc và phân tích kịch bản đã được dựng.
Các nước khác
- Anh: Đại học East Anglia mở chương trình thạc sĩ sáng tác văn học đầu tiên của nước này năm 1970, cũng theo mô hình workshop. City St George’s (Đại học London) và Cardiff mạnh về đào tạo báo chí thực hành, sinh viên học cả luật truyền thông và kỹ năng ghi nhanh. National Film and Television School đào tạo biên kịch.
- Pháp: các trường báo chí như CFJ Paris tuyển chọn gắt và đào tạo ngắn, nặng thực hành. La Fémis đào tạo điện ảnh, có ngành biên kịch.
- Xu hướng chung: nhiều trường thêm các môn viết cho nền tảng số, báo chí dữ liệu, podcast, video ngắn, và gần đây là cách dùng công cụ AI có trách nhiệm.
Điểm chung của mọi chương trình
Bỏ qua tên môn học, các trường dạy viết theo cùng một công thức. Người tự học có thể chép lại gần như nguyên vẹn.
| Trường làm gì | Tự học làm thế nào |
|---|---|
| Bắt viết đều, có hạn nộp | Tự đặt hạn: mỗi tuần một bài, đăng vào một ngày cố định |
| Có người đọc và sửa | Tìm một bạn viết, một nhóm viết, hoặc đăng công khai để nhận phản hồi |
| Viết lại nhiều lần | Mỗi bài sửa ít nhất hai vòng trước khi coi là xong |
| Đọc và phân tích bài mẫu | Mỗi tuần mổ xẻ một bài hay: dàn ý của nó là gì, mở và kết thế nào |
| Viết theo thể loại, có khuôn | Học khuôn trước (tin, bài hướng dẫn, truyện ba hồi) rồi mới phá khuôn |
| Viết cho người đọc thật | Viết cho blog, bản tin nhóm, trang cá nhân, đừng chỉ viết rồi cất |
| Dạy đạo đức nghề | Kiểm chứng trước khi đăng, ghi nguồn, không bịa lời người khác |
Thứ trường lớp cho mà tự học khó có nhất là người sửa bài. Nếu chỉ được chọn một việc để bắt chước nhà trường, hãy tìm bằng được một người chịu đọc bài của bạn và nói thật.
Việc cần làm sau bài này
- Chọn một cuốn ở nhóm nền tảng và bắt đầu đọc tuần này.
- Mở một file ghi chú, mỗi ngày ghi ít nhất ba dòng về thứ bạn thấy, nghe hoặc đọc được.
- Viết một bài 300 chữ về một việc bạn biết rõ, để qua đêm, hôm sau đọc to và sửa.
Bài tiếp theo đi vào từng thể loại: kể chuyện, đưa thông tin, truyện ngắn và kịch bản phim.
Đời sống & Tản mạn Viết, Kỹ năng viết, Sách, Báo chí, Marketing, Tự học