Bài thứ hai trong series. Bài 1 nói về nền móng chung. Bài này đi vào bốn kiểu viết mà người mới hay muốn thử: kể một câu chuyện, đưa một thông tin, viết truyện ngắn và viết kịch bản phim.
- Kể chuyện tốt hơn
- Đưa thông tin tốt hơn
- Viết truyện ngắn tốt hơn
- Viết kịch bản phim tốt hơn
- So sánh nhanh bốn kiểu viết
Kể chuyện tốt hơn
Kể chuyện ở đây hiểu rộng: kể trong bài phát biểu, bài đăng mạng xã hội, video, buổi phỏng vấn xin việc. Một câu chuyện khác một chuỗi sự kiện ở chỗ có người muốn một thứ gì đó và gặp cản trở.
Bộ khung tối thiểu
Mọi câu chuyện đứng được đều trả lời bốn câu:
- Ai? Một nhân vật cụ thể, có tên hoặc có nét riêng.
- Muốn gì? Một mong muốn rõ đến mức người nghe biết lúc nào thì đạt được.
- Vướng gì? Thứ cản đường. Không có cản trở thì không có chuyện.
- Sau đó thay đổi thế nào? Nhân vật hoặc hoàn cảnh cuối chuyện phải khác đầu chuyện.
Thử với một chuyện đi làm bình thường. “Hôm qua em sửa xong lỗi thanh toán” là một thông báo. “Chiều thứ sáu, còn hai tiếng nữa là khách chạy khuyến mãi thì cổng thanh toán báo lỗi. Em thử ba cách đều hỏng. Đến cách thứ tư thì phát hiện lỗi nằm ở một dòng cấu hình ai đó sửa từ tháng trước” là một câu chuyện, dù cùng một sự việc.
Những việc cần làm
- Mở bằng một cảnh. Vào thẳng thời điểm có chuyện xảy ra. Phần giới thiệu bối cảnh cài dần vào sau, mỗi lần một ít.
- Chọn chi tiết cụ thể. “Bà bán xôi gói thêm cho nó một nắm ruốc” làm việc tốt hơn “bà rất thương nó”. Chi tiết cụ thể khiến người nghe tự rút ra cảm xúc, mà cảm xúc tự rút ra thì bền hơn cảm xúc được bảo cho.
- Giữ lại một câu hỏi. Người nghe ở lại vì muốn biết điều gì đó. Đầu chuyện hãy gieo một câu hỏi, và đừng trả lời vội.
- Nối các sự kiện bằng “vì thế” và “nhưng”. Nếu các đoạn chỉ nối được bằng “rồi sau đó” thì bạn đang liệt kê. Đây là mẹo quen thuộc của giới biên kịch: mỗi sự kiện phải là hệ quả của sự kiện trước, hoặc là cú cản của nó.
- Cắt đoạn kết giảng giải. Kể xong thì dừng. Người nghe tự hiểu bài học, nói hộ họ là làm hỏng chuyện.
Bài tập
Kể lại một việc xảy ra với bạn trong tuần này theo ba độ dài: một câu, một đoạn năm câu, một trang. Mỗi lần kéo dài, chỉ được thêm chi tiết và cản trở, không được thêm lời bình.
Đưa thông tin tốt hơn
Đây là kiểu viết dùng nhiều nhất trong đời: email, báo cáo, thông báo, hướng dẫn, tin tức. Người đọc loại này bận và có thể bỏ ngang bất cứ lúc nào, nên toàn bộ kỹ thuật xoay quanh một việc: điều quan trọng nhất phải nằm ở chỗ họ đọc tới trước khi bỏ.
Kim tự tháp ngược và 5W1H
Báo chí xếp tin theo thứ tự quan trọng giảm dần. Đoạn đầu trả lời các câu hỏi cốt lõi: ai, làm gì, khi nào, ở đâu, vì sao, như thế nào. Các đoạn sau bổ sung chi tiết, bối cảnh, ý kiến. Người đọc dừng ở đâu cũng đã nắm phần cốt lõi, và biên tập viên cần cắt bài thì cắt từ dưới lên.
So sánh hai cách mở một email:
Kính gửi anh chị, như mọi người đã biết, trong thời gian vừa qua hệ thống của chúng ta có một số vấn đề phát sinh, sau khi họp bàn nhiều lần thì…
Hệ thống sẽ tạm dừng từ 22 giờ thứ bảy 21/11 đến 2 giờ sáng chủ nhật để nâng cấp máy chủ. Trong thời gian này anh chị không đăng nhập được. Dữ liệu không bị ảnh hưởng.
Bản thứ hai đọc ba câu là đủ để hành động.
Những việc cần làm
- Viết tiêu đề chứa thông tin. “Thông báo” không nói gì. “Tạm dừng hệ thống tối thứ bảy 21/11, 22h đến 2h” thì đọc tiêu đề là đủ.
- Một bài một việc. Hai chủ đề thì viết hai email.
- Dùng con số và tên riêng. “Sớm” là bao giờ, “một số khách” là mấy khách. Thay được bằng con số thì thay.
- Tách sự việc với nhận định. “Doanh số tháng 10 giảm 8%” là sự việc. “Chiến dịch thất bại” là nhận định. Người đọc cần biết câu nào thuộc loại nào và nhận định là của ai.
- Kiểm chứng trước khi gửi. Soát lại tên người, chức danh, ngày giờ, đơn vị tính. Thông tin lấy từ người khác thì ghi nguồn. Một con số sai làm người đọc nghi cả bài.
- Viết cho người đọc lướt. Đoạn ngắn, đề mục nói rõ nội dung, danh sách cho các bước, bảng cho thứ cần so sánh. Nhưng đừng băm lập luận thành gạch đầu dòng, lập luận cần câu văn nối nhau.
- Nói rõ việc cần làm. Kết bài bằng việc người đọc phải làm, ai làm, hạn nào.
Bài tập
Lấy một email dài bạn từng gửi. Viết lại sao cho ba câu đầu chứa toàn bộ điều người nhận cần biết. Sau đó xóa mọi thứ mà nếu thiếu, người nhận vẫn làm đúng việc.
Viết truyện ngắn tốt hơn
Truyện ngắn có ít chỗ nên mỗi thứ đưa vào đều phải làm việc. Một truyện ngắn điển hình xoay quanh một nhân vật chính, một tình huống, một khoảnh khắc mà sau đó có điều gì không còn như cũ.
Những việc cần làm
- Bắt đầu sát điểm biến chuyển. Truyện “Hills Like White Elephants” của Hemingway mở ra khi hai nhân vật đã ngồi ở nhà ga, đang giữa cuộc cãi nhau lớn nhất của họ. Mọi chuyện trước đó người đọc tự hiểu.
- Một điểm nhìn. Chọn kể qua mắt một người và giữ nguyên. Nhảy từ đầu người này sang đầu người khác là lỗi phổ biến nhất của người mới.
- Tả, đừng kể. Viết “lão Hạc cười như mếu” thay cho “lão rất đau khổ”. Nam Cao cho người đọc nhìn thấy khuôn mặt, và nỗi đau do người đọc tự cảm.
- Để lời thoại nói ít hơn điều nhân vật nghĩ. Người thật hiếm khi nói thẳng điều mình muốn. Hai vợ chồng cãi nhau về chuyện ai rửa bát thường đang cãi về chuyện khác.
- Giấu phần chìm. Chekhov và Carver nổi tiếng vì những gì họ không viết ra. Bạn cần biết về nhân vật nhiều hơn hẳn phần đưa lên trang giấy.
- Kết mở vừa đủ. Kết hay khiến người đọc nghĩ tiếp, và khi ngẫm lại thấy nó hợp lý với mọi thứ trước đó. Cú lật kiểu O. Henry chỉ hay khi đã được cài từ đầu.
- Viết xong mới sửa. Viết một mạch cho hết bản nháp, đừng quay lại gọt đoạn đầu. Khi sửa, hãy cắt mạnh, nhiều truyện tốt lên hẳn sau khi bỏ đi một phần ba.
Nên đọc ai
Nam Cao (Lão Hạc, Đời thừa), Thạch Lam (Hai đứa trẻ, Gió lạnh đầu mùa), Nguyễn Huy Thiệp (Tướng về hưu), Nguyễn Ngọc Tư (Cánh đồng bất tận), Chekhov, Maupassant, Hemingway, Raymond Carver, Alice Munro. Đọc mỗi truyện hai lần: lần đầu để thưởng thức, lần hai cầm bút chì đánh dấu chỗ tác giả chuyển cảnh, hé thông tin, kết thúc.
Bài tập
Viết một truyện 500 chữ: hai nhân vật, một địa điểm, mười phút trong đời họ. Một người muốn điều gì đó ở người kia và không được nói thẳng ra.
Viết kịch bản phim tốt hơn
Kịch bản là bản thiết kế để người khác dựng thành phim. Nó chỉ ghi những gì máy quay thấy và micro nghe được. Nhân vật buồn thì phải có hành động cho thấy nỗi buồn, vì khán giả không đọc được dòng “anh cảm thấy trống rỗng”.
Cấu trúc ba hồi
| Hồi | Tỷ lệ | Việc xảy ra |
|---|---|---|
| Một: thiết lập | khoảng 25% | Giới thiệu nhân vật và thế giới. Một biến cố đẩy nhân vật khỏi đời thường. Cuối hồi, nhân vật buộc phải lao vào |
| Hai: đối đầu | khoảng 50% | Nhân vật đuổi theo mục tiêu, cản trở tăng dần. Giữa hồi có một cú xoay làm tình thế đổi khác. Cuối hồi là lúc tệ nhất |
| Ba: giải quyết | khoảng 25% | Cuộc đối đầu cuối cùng. Nhân vật được hoặc mất, và đã thành con người khác |
Phim ngắn năm phút cũng theo tỷ lệ ấy, chỉ là mỗi hồi còn một hai cảnh.
Những việc cần làm
- Viết logline trước. Một hai câu gồm nhân vật, mục tiêu, cản trở, cái giá nếu thất bại. Ví dụ: “Một ông bố nhát gan phải vượt đại dương tìm đứa con trai bị bắt đi, trong khi bạn đồng hành duy nhất của ông chỉ nhớ được vài phút.” Chưa viết được logline thì chưa nên viết kịch bản.
- Lập dàn cảnh. Ghi mỗi cảnh một dòng lên thẻ giấy hoặc bảng tính, xếp cho đủ ba hồi rồi mới viết lời thoại.
- Mỗi cảnh có xung đột và làm đổi một thứ. Vào cảnh, nhân vật ở trạng thái này. Ra cảnh, phải ở trạng thái khác. Cảnh nào không đổi gì thì cắt.
- Vào muộn, ra sớm. Bắt đầu cảnh ở điểm sát xung đột nhất và rời đi ngay khi xong việc. Bỏ chào hỏi, bỏ đoạn đi ra cửa.
- Lời thoại ngắn và có ẩn ý. Nhân vật nói thẳng cảm xúc của mình là dấu hiệu kịch bản non. Đọc to lời thoại, câu nào người thật không nói thế thì sửa.
- Viết đúng định dạng. Tiêu đề cảnh (nội hay ngoại, địa điểm, ngày hay đêm), dòng hành động ở thì hiện tại, tên nhân vật, lời thoại. Theo quy ước, một trang đúng định dạng tương đương khoảng một phút phim.
- Đọc kịch bản thật. Nhiều kịch bản phim nổi tiếng được công bố hợp pháp. Xem phim, đọc kịch bản, rồi so xem trang giấy thành hình ảnh ra sao.
Một ví dụ định dạng:
NỘI. QUÁN PHỞ - SÁNG SỚM
Quán vắng. HÙNG (35) ngồi trước bát phở chưa động đũa,
mắt dán vào điện thoại úp trên bàn.
Điện thoại rung. Anh không lật lên.
BÀ CHỦ QUÁN
Nguội rồi đấy chú.
HÙNG
Cháu đợi người.
Bà nhìn chiếc ghế trống đối diện, rồi lặng lẽ
lấy thêm một đôi đũa đặt xuống.
Không dòng nào nói Hùng đang lo, cũng không ai giải thích anh đợi ai. Người xem tự ghép từ bát phở nguội, cái điện thoại úp và đôi đũa thứ hai.
Viết cho video ngắn
Video một đến ba phút cũng là kịch bản, chỉ khác tỷ lệ: vài giây đầu quyết định người xem ở lại hay lướt đi, nên câu mở phải gây tò mò ngay. Lời viết để nghe chứ không để đọc, vì thế cần câu ngắn, từ dễ phát âm, mỗi câu một ý. Bài 4 làm trọn một ví dụ với 41 video về TRIZ.
Bài tập
Viết một cảnh hai trang, không có lời thoại, cho thấy một người vừa nhận tin xấu. Sau đó viết lại cảnh ấy với lời thoại, nhưng không nhân vật nào được nhắc tới tin xấu đó.
So sánh nhanh bốn kiểu viết
| Kể chuyện | Đưa thông tin | Truyện ngắn | Kịch bản phim | |
|---|---|---|---|---|
| Người đọc muốn | Biết chuyện gì xảy ra tiếp | Nắm việc thật nhanh | Trải nghiệm, ngẫm nghĩ | Một bộ phim dựng được |
| Thứ quan trọng nhất nằm ở | Cuối | Đầu | Dưới bề mặt | Hình ảnh và hành động |
| Khuôn cơ bản | Ai, muốn gì, vướng gì, đổi thế nào | Kim tự tháp ngược, 5W1H | Một tình huống, một biến chuyển | Ba hồi, cảnh, logline |
| Lỗi hay gặp | Liệt kê sự kiện, kết bằng bài học | Vòng vo, giấu ý chính ở cuối | Kể thay vì tả, nhảy điểm nhìn | Viết thứ không quay được |
| Phép thử | Người nghe có hỏi “rồi sao nữa” không | Đọc ba câu đầu đã đủ hành động chưa | Bỏ đoạn này truyện có hụt không | Tắt tiếng có hiểu cảnh không |
Bài tiếp theo: tránh giọng văn giống AI và lộ trình cho người mới bắt đầu.
Đời sống & Tản mạn Viết, Kể chuyện, Storytelling, Truyện ngắn, Kịch bản phim, Báo chí